De openingsscene van Twee naakte meisjes zet je direct op scherp. We zien geen meisjes, geen schilderij, alleen wit, tekstballonnen, een stukje bos en het begin van een doek. Pas na een paar pagina’s valt het kwartje: dit is geen verhaal over een schilderij, dit is een verhaal vanuit dat schilderij. Het doek fungeert als camera en wij kijken mee vanaf de muur.
Die keuze bepaalt alles wat volgt. We krijgen het beroemde schilderij dat Otto Mueller in 1919 maakte niet voor ogen, maar delen vanaf het eerste moment het perspectief van het linnen zelf. Wat zich vóór het doek afspeelt, vormt de hele wereld van het boek.
Dat perspectief blijft overeind, pagina na pagina. We volgen handen die het werk ophangen, verplaatsen en inpakken. We zien blikken die blijven haken of vluchtig passeren. Verzamelaars, museumbezoekers en functionarissen benaderen het schilderij ieder op hun eigen manier, steeds beladen met verwachtingen, angst of eigenbelang.
Luz trekt dit idee door in de vormgeving. Staat het schilderij scheef, dan kantelt het kader. Wordt het opgerold, dan breekt het beeld in kronkelende stroken. In opslagruimtes vernauwt de wereld zich tot dunne banen licht. Zo word je voortdurend herinnerd aan je positie; je bevindt je in een object dat door handen en systemen wordt voortbewogen. Visueel kiest Luz voor een zachte, broze stijl. Sepia en aquarelbeelden, die lijken te kunnen oplossen. Dan weer strak en puntig, dan juist schetsmatig met grove potloodstreken.
De route die het schilderij aflegt beslaat een eeuw Europese geschiedenis. Van Muellers atelier naar de collectie van de Joodse verzamelaar Ismar Littmann. Van nazistische inbeslagname en publieke vernedering in de tentoonstelling Entartete Kunst (ontaarde kunst) naar de schimmige wereld van handelaren en depots. Uiteindelijk belandt het werk in het Museum Ludwig in Keulen.
Die reis leest als een roadmovie. Grote historische gebeurtenissen krijgen vorm via kleine handelingen. Administratie, routine en gemakzucht blijken even bepalend als ideologie. Een inventarisnummer verandert van handschrift. Een dossier schuift een la verder. Iemand besluit niets te vragen.
De schaduw van de Charlie Hebdo moordpartij is onvermijdelijk aanwezig. Tien jaar na de aanslag, die Luz overleefde omdat hij zich versliep, verschijnt dit als zijn eerste grote lange verhaal. Twee naakte meisjes is niet zozeer verwerkingsstrip of een manifest, maar het is moeilijk het los te zien van een maker die weet wat geweld en censuur met kunst doen. De vraag hoe kunst kan blijven bestaan in een vijandige wereld klinkt op elke pagina mee.
Aan het einde hangt het schilderij in Keulen. Bezoekers lopen langs, ze nemen hun eigen ideeën mee en wandelen verder. Het doek heeft inmiddels genoeg gezien om ook deze tijd te doorstaan. Het boek sluit af met een tijdlijn en een rijk overzicht van de – bekende en niet zo bekende mensen – die voor het doek gestaan (moeten) hebben.
Met Twee naakte meisjes laat Luz zien hoe vorm en inhoud elkaar kunnen versterken. Hij werd in het buitenland al overladen met prijzen en lof en wat is het fijn dat we hier nu ook in Nederland van kunnen genieten. Soms is de enige manier om geschiedenis te begrijpen, haar zo dicht mogelijk op de huid te laten komen.
Luz – Twee naakte meisjes. Concerto Books. 196 pagina’s hardcover. €34,95
