Er bestaat een genre dat zichzelf graag omschrijft als “leren zonder dat je het doorhebt”. De leerstrip, de infostrip, het educatieve beeldverhaal; hoe je het ook noemt, het stelt zichzelf altijd dezelfde belofte: de droge stof gaat er als vanzelf in, want kijk –> plaatjes. Het probleem is dat die belofte zelden volledig wordt ingelost. De hoeveelheid moeite die een boek kost, laat zich niet verdoezelen achter een aantrekkelijke omslag.
De opzet van Exovida is ambitieus. Wetenschapsjournalist Govert Schilling, in Nederland de onbetwiste popularisator van de sterrenkunde, schreef samen met illustrator Adriaan Bijloo een 304 pagina’s dik stripverhaal over de zoektocht naar buitenaards leven. De hoofdpersonen zijn Tom, een tiener met een fascinatie voor ruimtevaart en strips, en zijn moeder Mary, die bij NASA werkt en iets wereldschokkends ontdekt (spoiler: mogelijk leven op een andere planeet!). Na haar persconferentie maken ze samen een roadtrip door Amerika, waarbij de wetenschappelijke inhoud zich ontvouwt via gesprekken, flashbacks, historische vignetten en allerlei tekenstijlen. Ondertussen is Tom gegrepen door een mysterieuze honderd jaar oude comic, die voorspellende gaven lijkt te hebben over de ruimtevaart. Het is een constructie die de makers duidelijk veel inspanning heeft gekost en die de lezer ook iets kost.
Want daar wringt het. Schilling is een uitstekend wetenschapsjournalist, maar een wetenschapsjournalist is geen scenarioschrijver. De dialogen in Exovida dragen de last van mensen die iets moeten uitleggen. Personages spreken in volzinnen die in een universiteitscollege prima zouden klinken, maar in een tekstballon voelen als ingeplakte Wikipedia-passages. De afstand tussen hoe mensen praten en hoe deze personages praten is zo groot dat je je er voortdurend van bewust bent. En bewustzijn is de vijand van onderdompeling.
Dat is jammer, want de inhoud zelf is werkelijk boeiend. Schilling kent zijn materiaal en het materiaal is fascinerend. We leren over de zoektocht naar exoplaneten, de methoden om atmosferen te analyseren op sporen van leven en de geschiedenis van de SETI-onderzoeken. Bijloo illustreert het met een beeldtaal die zich aanpast aan de context. Hij maakt wetenschappelijke diagrammen, ruimtepanorama’s, realistische personagescènes en historische reconstructies. Visueel is Exovida aantrekkelijk en gevarieerd en de productie van Menlu oogt uitstekend. Het is een boek om trots op te zijn als je het op de plank zet.
Maar lezen is iets anders dan op de plank zetten. Het genre heeft zijn eigen referentiepunten en die zijn veelzeggend. Van nul tot nu van Thom Roep en Co Loerakker blijft al decennialang leesbaar, omdat het humor heeft als structuurprincipe, als manier om de lezer te ontspannen, zodat de informatie er gemakkelijker in gaat. Sapiens in stripvorm, de adaptatie van Harari’s bestseller, worstelt met hetzelfde probleem als Exovida. Het bevat een overvloed aan weetjes die om een narratieve lijm vraagt die er onvoldoende is. De wereld van Sofie als strip, bewerkt door Zabus en Nicoby, slaagt hier beter in omdat de filosofische inhoud al van nature dialogisch is. Het vroeg al uit zichzelf om een gespreksvorm. Sterrenkunde vraagt om iets anders. Het vraagt om wonderen, om het gevoel dat je op de rand van het onbegrijpelijke staat. Dat gevoel flakkert hier op, maar wordt telkens gedoofd door de volgende ellenlange uitleg.
Het is interessant om de vergelijking te maken met het bomenboek van Scratch (Het verborgen leven van bomen, van Bernard & Flao). Dat boek slaagde omdat het zijn onderwerp niet probeerde te beheersen, maar er in plaats daarvan in op wist te gaan. Exovida beheerst zijn onderwerp uitstekend. Dat is precies het probleem.
Alle lof voor het sympathieke Menlu, dat als kleine uitgeverij de durf heeft dit soort projecten te maken. Ook alle respect voor Schilling, die zijn kennis en enthousiasme zichtbaar en oprecht inzet. Maar enthousiasme en kennis zijn nog geen verhaal. Exovida is een boek voor mensen die het onderwerp al geweldig vinden en dat ook zonder strip zouden blijven vinden. Voor de rest is het hard werken.
Adriaan Bijloo & Govert Schilling – Exovida. Menlu. 304 pagina’s hardcover. €34,99
