„Mijn moeder was Fins”, vertelt hij. ,,Ze was vijf jaar oud toen de Russen in 1939 haar land binnenvielen en ze moest worden geëvacueerd. Mijn opa was arts aan het front. Hij heeft veel armen en benen afgezet. Ik wilde altijd al een keer iets doen met die geschiedenis. Ik had een vaag idee voor een horrorverhaal in mijn hoofd over Russische soldaten, die ergens in een verlaten blokhut terecht zouden komen en daar verschrikkelijke dingen zouden meemaken. Maar gaandeweg sijpelde de actualiteit mijn verhaal in. Het is de eerste keer dat dat gebeurt.’’
Slachtpartij
Het verhaal bestaat uit drie delen. In het album volg je als lezer de jonge Mykola Volkov uit Oekraïne, dat in 1939 nog onderdeel is van de Sovjet-Unie. Hij wordt als rekruut zonder enige ervaring de oorlog ingestuurd. Het wordt een slachtpartij. In de barre winter is het ongeoefende Sovjetleger niet opgewassen tegen het veel kleinere Finse leger. Volkov weet als een van de weinigen te ontsnappen.
Het tweede deel speelt een aantal jaar later, als Volkov, inmiddels opgeklommen tot sergeant in het Sovjetleger, in Rusland wordt overlopen door de oprukkende Duitse troepen. En het derde deel speelt zich af in 2022 wanneer de Russen Oekraïne binnenvallen en de inmiddels hoogbejaarde Volkov wordt aangevallen door het volk waar hij in het verleden nog zij aan zij mee tegen anderen streed.
„Oorlog is vreselijk. En uiteindelijk is het altijd de Jan Lul die het moet opknappen’’, verzucht Kriek. „De parallellen tussen de drie oorlogen in Mykola zijn pijnlijk. Telkens weer zijn het de leiders die hun troepen wijsmaken dat ze met open armen door de lokale bevolking zullen worden ontvangen, omdat die zogenaamd bevrijd wil worden van haar fascistische leiders. Telkens blijkt dat niet waar. Net zoals Stalin, Hitler en nu Poetin dachten een land eventjes op te rollen. Ook dat bleek niet waar, maar ze sleurden wel de mensheid mee in de afgrond“.
Zoon
Kriek noemt zichzelf een ‘kind van de jaren 70 en 80’. ,,Ik ben opgegroeid in de Koude Oorlog. Het was een enorme bevrijding toen we daar vanaf waren. Maar al de oorlogstrommels die nu weer klinken maken me bang. Mijn zoon kreeg een brief voor militaire dienst. Zo ontstond het idee over al die kinderen die worden opgeofferd voor de oorlog.’’
De oorlog is er altijd geweest, staat er als motto aan het begin van Mykola. Het is een citaat van schrijver Cormac McCarthy. Kriek beeldt die almaar terugkerende vleesmolen die oorlog is tot in detail uit. „Ik heb niet zozeer een boek met een boodschap willen maken”, zegt hij. ,,Boodschappen doe je maar bij de Albert Heijn, zei Dick Maas ooit. Wel hoop ik dat mensen met dit verhaal gaan nadenken. Door in het boek een sprong van 80 jaar te maken van de Tweede Wereldoorlog naar nu, wil ik laten zien dat de geschiedenis zich herhaalt. Ik vind het griezelig dat tegenwoordig nog zo weinig mensen zich bewust zijn van de Tweede Wereldoorlog. Dat er mensen zijn die openlijk zeggen dat de Holocaust niet heeft bestaan. Onder zulke omstandigheden stemmen mensen ook weer op gevaarlijke politici. Ik zou tegen hen willen zeggen: hallo, we hebben dit allemaal al eens eerder gezien!’’
Details
De hoofdpersoon Mykola Volkov is niet gebaseerd op een bestaand personage. Ook heeft Kriek geen gedetailleerd geschiedenisboek willen maken. Al heeft de slag bij Suomussalmi in Finland aan het begin van het album wel echt bestaan. „Het Rode Leger is daar in een hinderlaag gelopen. De meeste soldaten hadden nog nooit een geweer afgevuurd. Het waren jongens zo oud als mijn zoon nu. Velen vroren dood. In geschiedenisboeken staat dan ergens een klein zinnetje dat slechts een aantal wist te ontsnappen. Over dat zinnetje wilde ik mijn verhaal maken. Maar ik werk altijd intuïtief. Ik begin en uiteindelijk zie ik wel waar ik uitkom. Milan Hulsing was proeflezer. Hij bracht me op het idee de oorlogen van toen als een echo te laten terugkeren in het heden. Zo kwam ik uit bij de slachting bij Boetsja, waar de Russen in 2022 honderden Oekraïense burgers uitmoordden.’’
Uitgeverij Scratch laat veel van haar albums drukken in de Baltische staten. Dat zorgde in het geval van Mykola nog voor een probleem, omdat op het omslag van dit album prominent een rode ster met hamer en sikkel afgebeeld staat. Dat symbool van het Sovjetleger ligt in landen als Litouwen net zo gevoelig als bij ons een hakenkruis.
Kriek is niet zo van historische accuratesse. Hij wil vooral een goed verhaal maken. Toen hij er halverwege het album op werd gewezen dat zijn Russische soldaten tot 1943 geen epauletten op hun uniform droegen, besloot hij toch zijn pagina’s deels te hertekenen. „Ik merkte dat het bij een album als De Balling, dat zich afspeelde in de vikingtijd, toch eenvoudiger was om je niets aan te trekken van historische juistheid dan bij recentere geschiedenis. Zeker als het gaat om militaire historie, valt iedereen over je heen als een detail niet klopt.’’
Trauma
Terugkijkend is hij tevreden over het resultaat. Acht jaar geleden kreeg Kriek een herseninfarct en moest hij opnieuw leren tekenen. Inmiddels kan hij weer alles met zijn pen wat hij wil. „Bij mijn vorige album De kuil was dat nog niet zo. Dat album was echt traumaverwerking. De tekeningen waren wat gammel en het verhaal was heel persoonlijk. Het gaat over omgaan met verlies. Ik heb het helemaal bedacht in het revalidatiecentrum. Maar ik heb me letterlijk weer in het zadel getekend.’’
Net als De kuil gaat ook Mykola over mensen die door moeten met hun leven na een traumatische gebeurtenis. ,,Dat zal het trauma van mijn moeder zijn dat er in is gesijpeld. Zij kreeg echt weer nachtmerries nadat de Russen Oekraïne waren binnengevallen. Maar als je mijn verhalen leest, zie je dat ik vaak verhalen schrijf waarin mensen iets wordt afgenomen. Het is een scenariotruc om je personages op zoek te laten gaan naar iets of om hen hun leven te laten repareren. Nee, als ik verhalen over gelukkige mensen ga maken, moet je de GGZ gaan bellen.’’
Erik Kriek – Mykola. Scratch. 144 pagina’s hardcover. €32,50
