Om zijn dochters te vermaken tijdens lange autoritten, begon de Britse oorlogsveteraan Richard Adams verhalen te verzinnen over een groep konijnen die hun burcht ontvluchtten, op zoek naar een plek voor zichzelf. Zijn dochters smulden ervan en spoorden hem aan om er een boek van te maken. Zeven uitgevers bedankten voor de eer, maar de achtste hapte toe. Watership Down verscheen in 1972 onder luid gejuich van de pers en viel dat jaar meerdere malen in de prijzen. Sindsdien is het verhaal menigmaal bewerkt naar andere media. De bekendste is de animatiefilm uit 1978, die dankzij het nummer Bright Eyes, gezongen door Art Garfunkel, in het collectieve geheugen gegrift staat. Een hele generatie associeert Watership Down sindsdien met grote, zielige konijnenogen met wie het volgens de liedtekst slecht afloopt.
Critici beschuldigden het boek overigens van seksisme. De vrouwtjes zouden enkel dienen als broedmachines in de door machtsbeluste mannetjes gedomineerde nesten. Die visie stond haaks op de studie waar Adams zich naar verluid door had laten inspireren. Punt was dat Adams helemaal geen realistische konijnenwereld had willen schetsen, maar dat het een verwerking was van zijn ervaringen in WO2, met name de Slag om Arnhem waarin hij had meegevochten. Watership Down gaat over onderdrukking, opgeblazen ego’s, institutioneel geweld, uitbuiting en de zoektocht van hen (m/v/x) die daar geen genoegen mee nemen en op zoek gaan naar een betere wereld. Op het hoogtepunt van de seksuele revolutie, hippies en het feminisme, zagen sommigen dit als het vastklampen aan de oude orde, maar in een tijd van oprukkend extreemrechts, de manosphere en femicide is het helaas maar al te actueel.
Watership Down begint met een nest konijnen in een burcht. De leider is streng en regeert middels een legertje jonge mannetjes. Wie zich niet aan de regels houdt wordt op het matje geroepen en de straffen zijn niet mals. Op een dag ziet Vijfje in een visioen de vernietiging van de burcht. Hij wil de anderen waarschuwen, maar de leider wil er niets van weten. Hazelaar gelooft Vijfje wel, hij heeft geleerd waarde te hechten aan de visioenen van zijn vriend. Met een aantal gelijkgestemden ontvluchten ze de burcht en gaan ze op zoek naar een plek waar ze een nieuwe burcht kunnen stichten waarin iedereen zichzelf mag zijn.
De exodus blijkt niet gemakkelijk. De konijnen zijn niet gewend buiten een burcht te overnachten, hebben ook nog nooit zulke lange afstanden afgelegd en om de haverklap komen ze in onbekende, bedreigende situaties terecht. Hazelaar ontpopt zich als een leider die zich onderscheidt met een luisterend oor, empathie en steun, maar ook met een visie en het vermogen moeilijke beslissingen te nemen en anderen te motiveren als de situatie daarom vraagt. De tocht is lang en gevaarlijk, soms zelfs levensbedreigend, maar toch houden de konijnen vast aan hun droom.
Ze komen ook andere burchten tegen. Een daarvan lijkt aanvankelijk het beloofde land, een andere blijkt nog gruwelijker dan de burcht die ze ontvluchtten en dan is er nog die keer dat ze tamme konijnen uit hun kooi proberen te bevrijden. Het levert telkens dezelfde levenslessen op: wees je eigen meester, blijf alert en neem niets voor lief.
Het succes van de animatiefilm leidde in Groot-Brittannië tot een televisieserie en als je de commentaren op het internet mag geloven, traumatiseerde deze een hele generatie Britse kinderen. Watership Down werd (en wordt) misschien aangeprezen als kinderboek, maar kinderachtig is het zeker niet. Adams zag geen bezwaar in verontrustende en zelfs gruwelijke scènes. Stripmaker James Sturm en kinderboekenillustrator Joe Sutphin hebben dit omarmd. Niet alleen werden de teksten van Adams zoveel mogelijk overgenomen, maar de konijnen ogen bovendien relatief realistisch en als er rake klappen vallen wordt het onverbloemd in beeld gebracht, tot het soms zelfs ongemakkelijk voelt. Het komt de geloofwaardigheid van het verhaal ten goede en maakt van een toch al intens verhaal een page-turner waar je van het begin tot het ontroerende einde aan gekluisterd zit.
Dat de auteurs wisten te weerstaan aan de Disneyficatie is zonder meer een pluspunt, maar het zorgt er ook voor dat de expressie van de konijnen wat bescheiden is. De kop van Vijfje is de uitzondering die dit telkens bevestigd. Daardoor kan het af en toe lastig zijn de verschillende konijnen uit elkaar te houden. De tekeningen van Sutphin zijn prachtig, maar iets meer vindingrijkheid in het typeren van de individuele konijnen had niet geschaad. Gelukkig went het. Gaandeweg wordt het makkelijker de personages van elkaar te onderscheiden.
Het nawoord van James Sturm ontbreekt in deze Nederlandse editie. Dat is een overkomelijk gemis, maar het is toch leuk te vermelden dat Sturm en Sutphin eerst langsgingen bij de dochter van Richard Adams om het landschap waarin hij zijn verhaal situeerde te documenteren. Twee dagen lang liepen ze in de voetsporen van Hazelaar en Vijfje door het Engelse platteland (ten zuiden van Ecchinswell, Hampshire). Sturm beschreef het bijna als een pelgrimstocht en de gedachte dat alle bruggetjes, weilanden en heuvels werkelijk bestaan, geeft de strip iets magisch. Het is overigens opvallend dat de Nederlandse naam Waterschapsheuvel wel gebruikt wordt in het boek, maar niet op het omslag. Dat de oorspronkelijke omslagtekening bovendien is ingewisseld voor een tekening die doet denken aan de clip van Bright Eyes, duidt erop dat de uitgever inzet op maximale herkenbaarheid. Het is te hopen dat deze keuzes vruchten afwerpen want dit boek verdient zonder meer een groot publiek.
De roman Watership Down werd terecht een instant klassieker en het heeft na bijna 50 jaar niets aan zeggingskracht ingeboet. Integendeel, het verhaal over autoritaire leiders en de zoektocht naar een samenleving waarin iedereen gerespecteerd wordt, is actueler dan ooit. James Sturm en Joe Sutphin maakten er een perfecte bewerking van die je ademloos uitleest. De tekeningen zijn mooi in hun eenvoud en tonen de gebeurtenissen in al hun schoon- en gruwelijkheid. Laat je niet misleiden door het idee dat het hier om een kinderboek gaat want die typering doet het boek te kort.
James Sturm en Joe Sutphin naar de roman van Richard Adams – Watership Down (Scratch Books) 384 pag. hardcover. € 39,95
