Kris is een Bretonse scenarioschrijver die zijn loopbaan begon als student geschiedenis, daarna barman werd en vervolgens boekhandelaar. Die combinatie is in elk boek dat hij schrijft voelbaar. Hij denkt historisch, heeft het geduld van iemand die weet dat verhalen tijd nodig hebben en bezit de instincten van een verteller die weet welke boeken zijn publiek werkelijk raken. In 2008 maakte hij al Coupures irlandaises (helaas nog niet vertaald) met Vincent Bailly, een strip gebaseerd op zijn eigen jeugdervaring. Als vijftienjarige deed hij in de zomer van 1987 een taalstage in Belfast, midden in het conflict. Hij verbleef bij een katholieke familie in de wijk Market, omringd door Britse militairen en paramilitairen, en keerde terug naar Frankrijk als een ander mens. Hij schreef later zelf dat Belfast hem definitief had ingeënt tegen politieke onverschilligheid. De trilogie Ierse composities maakte hij en Bailly decennia later samen. Het is de volwassen terugkeer naar datzelfde landschap, nu met meer middelen, meer afstand en meer ambitie.
De aanleiding voor de trilogie was het Brexit-referendum van 2016. Kris en Bailly hadden plannen voor een nieuw Iers verhaal en waren al ver gevorderd. Plotseling zagen ze hun eigentijdse verhaal door de werkelijkheid ingehaald worden. Het Brexit-referendum was iets wat ze niet hadden zien aankomen en dat Kris intelligent in het verhaal moest integreren. Het werd een van de meest vruchtbare complicaties die een stripproject kan tegenkomen: de werkelijkheid als medescenarist.
Het verhaal dat ze vertellen is in zijn opzet onverhuld Shakespeareaans. Tim is een protestant van dertig wiens vader stierf als paramilitaire strijder. Mary is een jonge katholieke vrouw wier familie militeerde in de Sinn Féin en mogelijk verder. Ze ontmoeten elkaar in een pub in Belfast in april 2019. Aanvankelijk weten ze niet van welke kant de ander komt en worden verliefd. Het eerste deel volgt hen terwijl die liefde groeit en tegelijkertijd onder druk komt te staan door de keuzes van hun ouders, grootouders en de gemeenschappen waar ze uit voortkomen. De portalen van de ‘vredesmuren’ die Belfast nog altijd in wijken verdelen worden alleen nog gesloten op religieuze feestdagen met spanningspotentieel, maar de muren in de hoofden staan nog ferm overeind. Wanneer Tims verleden hem inhaalt in de vorm van oude contacten van zijn vader, kantelt het romantische drama onvermijdelijk naar iets donkers.
Het tweede deel springt terug naar de jaren negentig, naar de ouders van Tim en Mary. We leren Kate kennen, Marys moeder, een vastberaden vrouw die haar weg baande in het machistische Belfast van de IRA-jaren en daarvoor een zware prijs betaalde. We volgen de vader van Tim de ten onder ging aan de loyaliteit aan de protestantse paramilitairen. Kris toont hoe het vredesproces van 1998 – het Goedevrijdagakkoord – niet het einde was van de pijn, maar slechts het begin van een lange, moeizame verzoening die voor velen nooit voltooid werd. De kinderen dragen wat de ouders hebben gedaan en nagelaten en de vraag die Tim ergens formuleert (hoe ontsnap je aan de geest van je vader als die geest ook de geest van een heel land is?) is de thematische kern van de hele trilogie.
Het derde deel brengt alle tijdslagen samen. Het voert de lezer terug naar de late jaren zestig en vroege jaren zeventig, het begin van de Troubles, en sluit tegelijkertijd de verhaallijnen van Tim en Mary af. Kris kiest niet voor een gemakzuchtig optimistisch einde. Belfast laat zich niet makkelijk afsluiten en de trilogie ook niet. Wat resteert is een genuanceerd oordeel over mensen die hun best doen te ontsnappen aan wat hen is aangedaan en daar soms in slagen en soms niet.
De Nederlandse titels – eerste strofe, tweede strofe, derde strofe – verraden de architectonische logica van de reeks. Elk deel bouwt voort op het vorige en voegt een nieuwe stem toe aan het geheel. Pas als je ze alle drie hebt gelezen begrijp je wat het eerste eigenlijk zei. In het Frans gaat er nog een extra laag overheen. Daar heten de delen Premier couplet, Second couplet en Refrain, waarbij het refrein, het deel dat normaliter tussen de coupletten staat, als afsluiter fungeert. De omgekeerde volgorde is geen toeval. Het refrein is wat bijblijft en wat je herhaalt, wat je mee naar huis neemt. Dat Kris het als slotakkoord kiest, zegt iets over wat hij van zijn lezers verwacht. Hij wil niet zozeer dat we de plot onthouden, maar dat we het gevoel niet kwijtraken.
De drie delen zijn duidelijk van elkaar te onderscheiden en dat is een van de slimste keuzes van de reeks. Bailly reisde voor het laatste voor het eerst zelf naar Ierland. Die reis is in tekeningen terug te vinden. Zijn pubscènes hebben een warmte gekregen die documentatie alleen niet kan leveren en de architectuur van Belfast klopt met een uiterste precisie. Zijn kleurgebruik evolueert over de drie delen mee met het verhaal, van de zonnige okertinten van een relatiebegin naar de blauwe grijzen van een land dat zijn verleden niet achter zich kan laten. De coverstijl weerspiegelt die evolutie onmiddellijk. We zien warme, lichte tinten voor het eerste deel, koele en zwaardere kleuren voor het tweede, met twee mannelijke figuren en een samengeknepen vuist die al voor de eerste pagina duidelijk maken dat van register is gewisseld. In deel drie knallen de kleuren van de pagina’s. Bailly is een tekenaar die zijn kleuren inzet zoals een componist toonsoorten inzet. Hij zet de emotionele grondtoon van een scène voor de eerste dialoog heeft geklonken.
Ierse composities is het meest overtuigend in zijn eerste twee delen. Het derde voelt soms gecomprimeerd, alsof het volume van de thematiek en de hoeveelheid verhaallijnen elkaar beknellen in de beperkte paginaruimte van 64 pagina’s. Kris is een scenarioschrijver die beter tot zijn recht komt met ruimte dan met dichtheid. Toch is de trilogie als geheel sterker dan elk afzonderlijk deel, wat uiteindelijk het mooiste compliment is dat je aan een reeks kunt geven.
Ierse composities behoort tot het beste werk dat Kris heeft gemaakt en dat is niet mis met een oeuvre dat onder andere Moeder oorlog, Moeder Amerika en Een zakje knikkers omvat. Het is een strip die zijn politieke thematiek draagt via mensen in plaats van via standpunten, die zijn historische kennis omzet in emotie in plaats van in informatie en die de lezer achterlaat met de juiste hoeveelheid ongemak. Belfast laat zich niet makkelijk afsluiten.
Vincent Bailly & Kris – Ierse composities (drie delen). Lauwert. hardcover. 64 pagina’s per deel. €22,95 (per deel)
