This article is the dutch original. There’s an english translation available here.

Once upon a time… Er was eens

Jona die zich in het nachtleven stort in Het Amusement. De arbeider die in White Collar wordt meegesleurd in de kapitalistische ratrace. Grote Panda die in De reis van Grote Panda en Kleine Draak de spirituele wereld doorkruist. Drie totaal verschillende personages, drie totaal verschillende beeldverhalen. En toch delen de personages iets: ze maken alle drie een innerlijke ontwikkeling door. Dat voel je doordat je hun emoties ziet. Maar ook de manier waarop tijd wordt weergegeven versterkt de ervaring van de innerlijke reis. Tijd is een van de krachtigste middelen om een lezer iets te laten ervaren. En dat effect is groter dan je misschien denkt. In mijn onderzoek vond ik acht manieren waarop de weergave van tijd de lezer beïnvloedt.

Tijd zit in elk verhaal. Zelfs een enkel paneel kost tijd om te lezen. Tijd kan het onderwerp van een verhaal zijn, het kan de sfeer bepalen, of onzichtbaar lijken. Zoals Kelly Bender in haar boeiende artikel over tijd in comics schrijft: “what all comic books have in common is time. And not just time, but the passage of time.”

Filmmaker Christopher Nolan, in wiens films tijd altijd een bijzondere rol speelt, noemt tijd “the most fundamental part of our human experience.” Hoe we de wereld waarnemen wordt volgens hem bepaald door tijd. Ik deel die overtuiging en voeg daaraan toe: tijd bepaalt in hoge mate hoe we een verhaal beleven.

Tijd, de maker en de lezer

Omdat tijd zo bepalend is, is het interessant om er als maker bewust mee te spelen. Dat fascineert me enorm en die fascinatie wilde ik onderzoeken. Ik dook daarvoor eerst in de filmtheorie, omdat film net als beeldverhalen afhankelijk is van tijd. Maar er zijn ook belangrijke verschillen tussen film en beeldverhalen. 

Waar de kijker zich bij film overlevert aan het tempo van de maker, bepaalt deze bij een beeldverhaal zelf het tempo: pauzeren, terugbladeren, zelfs vooruitkijken – het kan allemaal. En dan is er de gutter, de ruimte tussen panelen. In film zijn overgangen onopvallend, in beeldverhalen is de gutter juist een krachtig instrument om tijd te laten verlopen. Kelly Bender zegt: “the gutter holds ‘frozen moments of time’.” Dat tijd binnen een paneel volledig bevroren is, betwijfel ik overigens; van tijdsverloop binnen een enkel paneel komt later een voorbeeld.

Acht effecten van tijd

In mijn uitgebreide analyse van twaalf beeldverhalen ontdekte ik acht effecten van tijd op de lezer. Hieronder een korte introductie met voorbeelden. Aan het einde licht ik het analysemodel toe.

Chronologische tijd: een middel om verhalen logisch te laten voortgaan

In grote, plotgedreven verhalen is het prettig als tijd soepel, logisch en onopvallend voortgaat. Makers gebruiken daarvoor vaak een chronologische opbouw en duidelijke tijdsprongen. Scott McCloud noemt action-to-action-sequenties hiervoor ideaal: “[they are] known for their efficiency”. Het effect is dat de lezer meegezogen wordt in het verhaal, zonder afgeleid of verward te worden door het tijdsverloop.

Een mooi voorbeeld is de stripbewerking van To Kill a Mockingbird. Het verhaal beslaat ruim twee jaar (1933–1935) en wordt klassiek verteld, zonder opvallende stijlmiddelen. Een flashback wordt qua stijl duidelijk afgescheiden – bijvoorbeeld door een afwijkende kleur – zodat het de lezer niet verwart. Tijd loopt vanzelfsprekend door de seizoenen heen: avondlicht laat zien dat de dag voorbij is, kale winterbomen worden gevolgd door zomerse. Ook de tekst ondersteunt de chronologie op een logische manier, met zinnen zoals ‘autumn turned to winter that year’ en ‘summer was on its way’.

Historische tijd: een geloofwaardige geschiedenis schetsen

Om te laten zien dat een verhaal in een bepaalde tijdsperiode speelt, kan de maker herkenbare stijlelementen uit die tijd gebruiken: foto’s, krantenkoppen, media, kleuren. Het effect is dat de geschetste tijdsperiode voor de lezer correct en authentiek aanvoelt.

Aimée de Jongh doet dit in Dagen van zand. De fictieve fotograaf John reist in 1937 naar de ‘dust bowl’, om in opdracht van de overheid de situatie vast te leggen. Originele zwartwit-foto’s openen elk hoofdstuk en de foto’s die John maakt lijken op de beroemde foto’s van Dorothea Lange van de ‘dust bowl’ in de jaren dertig.

Ook in haar journalistieke werk verwijst De Jongh naar bekende beelden. Zoals in Europa’s wachtkamer, haar getekende verslag van de vluchtelingencrisis van 2015. De nieuwsfoto van de verdronken peuter Aylan Kurdi werd een symbool voor die crisis, De Jongh tekent de foto letterlijk na en neemt de lezer daarmee direct terug naar die tijd.  

In Het zwijgen van Jaap gebruikte ik originele documenten en krantenkoppen om authenticiteit te versterken en te benadrukken dat het gebaseerd is op een waargebeurd verhaal.

Alternatieve tijd: wat personages dromen of vrezen

Tijd hoeft niet altijd kloppend of chronologisch te zijn. Makers kunnen ook een alternatieve tijd laten zien. Tijd waarover de personages dromen of waar ze bang voor zijn. Een ‘wat-als’-verhaal, met als effect dat de lezer zich realiseert dat de geschiedenis ook anders had kunnen lopen.

In de geautoriseerde graphic novel Anne Frank’s diary worden Anne’s fantasieën over de toekomst getekend. Zij fantaseert over hoe haar leven er na de oorlog uit zal zien en zelfs over hoe wetenschappers in het jaar 3001 op deze oorlog terug zullen kijken. De maker breekt als het ware uit de tijd in het Achterhuis. Hij toont de toekomst als een alternatieve loop van de geschiedenis. Dit zijn schrijnende scènes, juist omdat wij als lezer weten dat Anne die toekomst nooit zal meemaken.

Verstilde tijd: tijd om nadruk te leggen

Soms wordt tijd vertraagd of zelfs stilgezet. Bijvoorbeeld door een bepaalde handeling of deelaspecten van die handeling te herhalen. Dit sluit aan bij wat Scott McCloud ‘aspect-to-aspect’ noemt en wat hij beschrijft als een geschikte vorm om de tijd als het ware stil te zetten: ‘[it] creates a strong sense of place and mood.’ Het effect op de lezer is dat een bepaald aspect uit het verhaal extra nadruk krijgt.

In White Collar zitten sequenties die de sleur van het dagelijks leven van ‘de arbeider’ tonen: werk, forenzen, thuiskomen. Maar ook sequenties over ontslag, armoede en herstel. Deze herhaling benadrukt de tredmolen van het kapitalisme.

Ook letterlijke herhaling van gebeurtenissen werkt goed om een aspect uit te lichten. Dit gebeurt in De Omslag van Barbara Stok. Het gaat over een cruciale periode in het leven van de gerenommeerde drukker Hendrik Nicolaas Werkman. Prachtig is de ‘mijmerscène’, waarin Werkman in een aantal panelen mijmert over de zin van het leven: we zien hem wandelend in het park, bij een concert, in een museum en starend uit het raam. Als lezer voel je dat Werkman dagenlang piekert, wat de opmaat naar naar zijn artistieke bevrijding benadrukt.

In Het Amusement gebruikt Brecht Evens verstilde tijd om twijfel visueel te maken. Jona twijfelt of hij op de avond voor zijn verhuizing uit zal gaan, die twijfel wordt gevangen in één paneel met opeenvolgende mini-gebeurtenissen. Later zien we de handeling van het ‘naar buiten gaan’ in één grote tekening van het trappenhuis, omringd door de levens van anderen. Zijn besluit om zijn appartement te verlaten krijgt zo extra lading. Wanneer later Jona’s ‘vriend’ Buzz in een café-ruzie met een stoel slaat, wordt de beweging vertraagd door drie opeenvolgende beelden, waardoor de impact groter wordt. 

A-synchrone tijd: spanning oproepen door tijd

Als maker kun je het tonen van een gebeurtenis uitstellen of juist meerdere gebeurtenissen tegelijkertijd tonen. Bijvoorbeeld door het gebruik van split screen, cross cutting of flash forward. Hierdoor kun je spelen met de kennis van de lezer: deze weet meer of juist minder dan het personage.  Dit heeft als effect dat de lezer spanning ervaart.  Denk aan het ‘Jan-Klaassen-effect’: “kijk uit, achter je!”

In Anne Frank zien we het leven in het Achterhuis en tegelijkertijd de politie die het huis doorzoekt, in een split screen. Die gelijktijdigheid ziet alleen de lezer en dit zorgt voor spanning in de scène. Het maakt het verhaal van Anne Frank, waarvan iedere lezer de afloop kent, toch spannend.

In Dagen van zand bouwt Aimée de Jongh spanning op door subtiele vooruitwijzingen in de tijd. Als fotograaf John vanuit New York vertrekt kent de lezer zijn reisdoel al: Oklahoma. Dat hebben we in de beginscène gezien, waarin John zich afvroeg: “Hoe ben ik hier beland?” De lange reissequentie – maar liefst elf pagina’s waarin landschappen veranderen en John meerdere staatsgrenzen passeert – bouwt spanning op: als lezer weten we wat hij aan zal treffen, maar John weet het dan nog niet. In tegenstelling tot de lezer kan hij immers niet in de toekomst kijken. De vooruitwijzing ‘De dood woonde hier’ versterkt die spanning.

Versnelde tijd: het voortgaan van tijd voelbaar maken

Tijd letterlijk en versneld laten verstrijken kan een maker bijvoorbeeld doen door het tonen van personages die ouder worden, bomen die groeien en objecten die veranderen. Dit heeft als effect dat de lezer voelt dat het leven doorgaat en generaties verschuiven. Deze versnelde tijd roept vaak melancholie op.

In Vader en dochter van Michaël Dudok de Wit beslaat het verhaal tachtig jaar. Een meisje keert in alle levensfasen terug naar de plek waar ze haar vader voor het laatst zag. De plek blijft gelijk, seizoenen veranderen, zelf wordt het meisje een oude vrouw.

In Anne Frank wordt tijd tastbaar gemaakt via objecten: een kam die tanden verliest, lakens die slijten, de stropdas van vader die door motten wordt aangevreten en de BH van Margot die 2 maten te klein is geworden. Samen laten ze in één pagina zien dat er een jaar verstreken is.

In Het zwijgen van Jaap laat ik aan het einde een decennium voorbijgaan door Jaap in één beeld zichtbaar ouder en kleiner te maken.

Cyclische tijd: het verhaal als cirkel

Ook bij cyclische tijd is er sprake van versnelde tijd maar hier eindigt het verhaal letterlijk bij het begin. Tijd verloopt niet van a. naar b. maar van a. via b. terug naar a. De tijd verstrijkt voelbaar en het effect op de lezer is dat deze ervaart dat het leven cyclisch is.

In het verhaal ‘Old Aspen’ (uit Metsänpeitto) wordt de kerstening van Finland verteld in een verhaal dat duizenden jaren beslaat. Beelden keren terug, begin en einde lijken op elkaar. De groei van bomen – boven en onder de grond – toont in één beeld het verstrijken van enorme tijdspannes. De natuur revancheert zich en blijkt veerkrachtig en cyclisch.

Innerlijke tijd: een ontwikkeling zichtbaar maken

Het voortgaan van tijd kan ook ingezet worden om inzicht te geven in het innerlijke leven van personages. Dat kan op uiteenlopende manieren en vaak ligt daarbij nadruk op keuzes die personages op een cruciaal moment maken. Of nalaten. Ofwel: of ze het ‘inciting moment’ aangrijpen om een verandering in hun leven tot stand te brengen. Zoals Robert McKee zegt: ‘Character-driven stories put major events in the character’s hands. In these tellings, the choices and actions the characters make and take cause what happens. Not chance, not overpowering global or natural forces, but personal choices, powered by the free will, drive the telling.’ Het effect is dat de innerlijke ontwikkeling van een personage – soms letterlijk verbeeld als een reis – voor de lezer voelbaar wordt.

In Grote Panda en Kleine Draak staat de fysieke reis van de titelfiguren symbool voor een mentale ontwikkeling. Herhaling en veranderende landschappen werken bijna meditatief.

In White Collar staat de bewustwording van ‘de arbeider’ centraal. Dit wordt voelbaar in een verhaallijn waarin een man die op weg is naar ‘de top’ een afbrokkelende wereldbol beklimt. En er uiteindelijk vanaf tuimelt.

Een innerlijke reis maakt ook Jona in Het Amusement. Het verhaal is fragmentarisch en bedwelmend, tijd vormt het enige houvast: de nacht gaat over in de ochtend. Cross cutting, versnelling en vertraging houden de lezer bij de personages. De vraag is niet alleen wanneer en hoe de nacht eindigt, maar ook of Jona – en de andere hoofdpersonages – de juiste keuzes maken: weet Jona de ‘schade’ van de nacht goed te maken en op tijd naar zijn nieuwe leven in Berlijn te gaan? Weet Rodolphe zijn hoofd tot rust te laten komen? Lukt het Victoria zich te ontworstelen aan de bemoeizucht van haar omgeving?

Het analysemodel

Ik begon mijn onderzoek met de analyse van tijd in 12 verhalen. Mijn uitgangspunt hiervoor was de studie Narration in the Fiction Film van David Bordwell. Bordwell kijkt vooral naar de rol van de kijker: hoe deze actief betekenis vormt, op basis van aangeboden ‘cues’. Hij onderscheidt in filmverhalen drie onderdelen:

• Inhoud van het verhaal (fabula): de gebeurtenissen.
• De vertelwijze (syuzhet): hoe die gebeurtenissen in de tijd worden gepresenteerd.
• Stijl: het gebruik van de middelen van het medium.

Omwille van de leesbaarheid gebruik ik hier de begrippen Inhoud, Vertelwijze en Stijl. Vertelwijze en stijl vormen samen de narratie. De narratie kan spelen met logica, tijd en ruimte, en bewust gaten laten vallen die de kijker/lezer zelf invult. Denk aan de sprong tussen de geboorte van het prinsesje en het moment dat ze achttien wordt. De lezer begrijpt die sprong in de tijd moeiteloos, op basis van kennis van de wereld en van bepaalde genres en stijlen.

Het is opvallend dat Bordwell ‘tijd’ primair analyseert op het niveau van Vertelwijze, met nadruk op drie dingen:

• Ordening: in welke volgorde gebeurtenissen worden getoond; met bijvoorbeeld flashbacks, flashforwards, split screens.
• Frequentie: hoe vaak iets wordt getoond.
• Duur: hoe lang een gebeurtenis wordt uitgesmeerd of juist ingedikt.

Toen ik verhalen ging analyseren op het aspect ‘tijd’ vond ik Bordwells focus op Vertelwijze te beperkt. Ik heb mijn analysemodel daarom uitgebreid naar het niveau van de Inhoud van het verhaal en van Stijl. Ik heb hiervoor mijn eigen bevindingen en andere theoretici gebruikt. Zoals Scott McCloud, die bijvoorbeeld laat zien hoe krachtig het paneel is: de sprong tussen twee panelen kan een fractie van een seconde omvatten, maar net zo goed miljoenen jaren. Zolang de lezer het begrijpt is het plausibel.

Ook voegde ik een overkoepelend middel aan het analysemodel toe dat ik intertekstualiteit noem. Dat zijn signalen over tijd die alleen werken als de lezer bepaalde historische of culturele kennis heeft. Ze verrijken het verhaal voor de ingewijde, maar zijn idealiter nooit een ‘deal breaker’: ik heb geen enkel voorbeeld gevonden waarin het voortgaan van tijd onduidelijk werd door een gebrek aan voorkennis. 

Een gereedschapskist voor de maker

De acht effecten van tijd die ik beschreef, zijn naar mijn idee vrij universeel. Ze komen voor in uiteenlopende soorten beeldverhalen: in fictie en non-fictie, in verhalen met een traditionele en een meer experimentele vertelwijze. Daarom leek het mij handig om het analysemodel als een soort ‘gereedschapskist’ in te zetten bij het maken van beeldverhalen. Het heeft mij geholpen bij het maken van mijn boek Het zwijgen van Jaap. Ik kon hierdoor bewuster met tijd spelen en inzetten op verschillende effecten: om het verhaal logisch te laten ontrollen maar ook om een bepaalde emotie op te wekken. Enkele voorbeelden:

• Om de voortgang van tijd weer te geven – het verhaal beslaat 75 jaar – heb ik jaartallen gebruikt en personages laten veranderen. Hiervoor putte ik uit het onderdeel Inhoud van de gereedschapskist.
• Om de zondagse sleur te benadrukken heb ik Jaaps terugkerende activiteiten in een sequentie weergegeven: ontbijt achter de krant, vissen voeren, een sigaret roken, het vlees snijden en sport kijken. Ik heb hiervoor geput uit de tools op het niveau van Vertelwijze. Ik werd hierbij overigens geïnspireerd door de ‘mijmerscène’ uit De omslag.
• Om vorm te geven van de ingehouden boosheid van Jaap heb ik krantenfoto’s van oorlogsmisdadigers getoond, waarbij Jaap de ogen uitbrandt. Ze tonen een alternatieve tijd (Jaap deed dat niet echt), gebruikmakend van het onderdeel Stijl uit de gereedschapskist: qua grootte, kadrering en kleur steekt dit deel af tegen het lopende verhaal.
• Om authenticiteit te benadrukken heb ik officiële documenten uit die tijd verwerkt, een voorbeeld van Intertekstualiteit.

Hieronder vat ik de ‘gereedschapskist’ schematisch samen. Sommige effecten zijn eenvoudig te bereiken.  De mediakenmerken in Dagen van zand (intertekstualiteit) nemen je bijvoorbeeld direct mee naar het verleden en geven het verhaal authenticiteit. In de praktijk zal het bij het weergeven van tijd meestal om combinaties gaan: herhaling/ritme in combinatie met wisselende seizoenen, flashbacks in combinatie met een verandering van kleur. 

Ik benadruk dat het model en de gereedschapskist niet sluitend zijn maar ontstaan zijn uit mijn poging om de effecten van tijd te begrijpen en bewuster in mijn beeldverhalen te gebruiken. Ik nodig eenieder uit om eraan bij te dragen en de kist aan te vullen!

 

---

Literatuur

De besproken werken (chronologisch)

• Giacomo Patri – White Collar. A novel in linocuts (1940)
• Michaël Dudok de Wit – Vader en dochter (2002)
• Barbara Stok – De Omslag (2015)
• Aimée de Jongh – Europa’s wachtkamer (2017). Als verhaal verschenen op het platform Drawing the times.
• Ari Folman & David Polonsky – Anne Frank’s Diary: The Graphic Adaptation (2018)
• Fred Fordham – To Kill a Mockingbird (2018)
• Brecht Evens – Het Amusement (2018)
• Aimée de Jongh – Dagen van zand (2021)
• James Norbury – De reis van Grote Panda en Kleine Draak (2022)
• Sanna Hukkanen & Inkeri Aula – Old Aspen. Verhaal uit het boek Metsänpeitto (Arktinen Banaani, 2018). In 2024 als verhaal verschenen op het platform Drawing the times.
• Monique van Dongen – Het zwijgen van Jaap (2026)

Overige literatuur:

• Kelly Bender – Comic writing is about mastering time (2024).
• David Bordwell – Narration in the fiction film (1985).
• Hannah Green – How Chistopher Nolan uses time in his films (zd). Gepubliceerd als beeldartikel op de website Film Companion.
• Scott McCloud – Making comics. The invisible art (1994).
• Robert McKee – Character, the art of role and cast design for page, stage, and screen (2021).
• John Yorke – Into the woods. How stories work and why we tell them (2014).

Dit artikel is een geactualiseerde bewerking van het onderzoek Monique van Dongen: Once upon a time… Er was eens… Weergave van tijd in graphic novels en journalistieke beeldverhalen (2025). Met visuele vertaling van het artikel gepubliceerd op de website van Venster Academie voor Illustratie en Narratief: Once upon a time… Er was eens… Weergave van tijd in graphic novels en journalistieke beeldverhalen – Venster Academie voor Illustratie & Narratief.