Twintig jaar geleden verscheen de stripbewerking van Paul Austers roman Broze stad. Zelf heeft Auster altijd gezegd dat zijn boek onverfilmbaar was. Toen het echter werd bewerkt naar beelden op papier, was het resultaat magnifiek. Nog altijd staat het album op eenzame hoogte. En nu zijn ook de twee andere boeken van Auster, die samen met Broze stad bekend werden als de New York trilogie, bewerkt tot strip. Het resultaat verscheen eerder dit jaar in een kloeke Engelstalige bundel bij Pantheon Books, maar is gelukkig ook hier in de winkels verkrijgbaar.
Paul Auster’s the New York trilogy bevat drie beeldromans. Behalve City of glass dat destijds ook in het Nederlands verscheen bij uitgeverij Atlas onder de titel Broze stad, zijn dat Ghosts en The locked room. De bundel is een staalkaart geworden van wat je met het medium strip allemaal kunt. En wat niet.
Wie de boeken van Paul Auster gelezen heeft, weet dat deze korte romans alle drie draaien om Austers fascinatie voor de stad New York, zijn fascinatie voor het detective-genre en zijn fascinatie voor de existentiële vraag ‘wat waar is en wat niet’. Dat laatste wordt het best duidelijk in City of glass, waarin schrijver Auster zichzelf opvoert als personage en in gesprek gaat met de hoofdpersoon in het album, Daniel Quinn, over hun beider lievelingsboek Don Quichot. In dat beroemde boek speelt de Spaanse auteur Miguel de Cervantes op meerdere lagen een spel met de werkelijkheid. Niet alleen moet de lezer van Don Quichot de waanbeelden van de beroemde dolende ridder zien te scheiden van de realiteit, ook wordt tijdens lezing van het beroemde boek duidelijk dat de hoofdpersoon zijn gekte ook deels speelt en zijn zijn belevenissen volgens Cervantes niet door hemzelf aan het papier toevertrouwd maar door iemand anders, waarna Cervantes het manuscript slechts zou hebben vertaald.
Eerst maar eens de inhoud van de trilogie. City of glass draait om een schrijver van detectiveromans, Daniel Quinn (dezelfde initialen als Don Quichot). Hij zit in een enorme identiteitscrisis na de dood van zijn vrouw en zoontje en isoleert zich steeds meer van de werkelijkheid. Dan krijgt hij een telefoontje van ene Peter Stillman dat eigenlijk bedoeld is voor Paul Auster. Stillman heeft zijn hulp nodig. Quinn besluit zich voor te doen als Auster en net als de detective uit zijn eigen romans begint Quinn aan een onderzoek. Wat volgt is een relaas van waanzin waarvan je als lezer op een gegeven moment niet meer weet wat waar is en wat niet. Aan het eind blijkt dat iemand de aantekeningen van Quinn heeft gevonden en daar slechts een eigen bewerking van heeft gemaakt (weer een verwijzing naar Cervantes dus).
In het tweede verhaal, Ghosts (Schimmen), krijgt de detective Blue opdracht om ene meneer Black te schaduwen. Hij moet per post rapporteren wat Black allemaal doet. Keurig stuurt Blue zijn rapporten op. Maar naarmate het onderzoek voortduurt en Black niets bijzonders lijkt te doen, wil Blue weten wie zijn opdrachtgever eigenlijk is. Vervolgens lijken hersenschimmen en realiteit door elkaar te gaan lopen.
In het derde verhaal, The locked room (De gesloten kamer), gaat Auster helemaal los in zijn spel met de werkelijkheid, door een man onderzoek te laten doen naar de verdwenen schrijver Fanshawe. Het onderzoek gaat zó ver, dat hij langzamerhand Fanshawes plaats inneemt en zelfs trouwt met zijn vrouw. Het begint de lezer pas echt te duizelen wanneer later blijkt dat de verdwenen Fanshawe misschien wel de Peter Stillman is uit Broze stad en dat zijn vrouw na diens verdwijning aanvankelijk een detective had ingehuurd die luisterde naar de naam Daniel Quinn. Of is Fanshawe wellicht Paul Auster zelf?
Twintig jaar geleden kwam het idee om City of glass te bewerken tot strip van Art Spiegelman. Hij klaagde bij zijn uitgever dat er te weinig literaire strips op de markt waren die naast zijn meesterwerk Maus in het schap van de boekhandels konden staan. Tekenaar David Mazzucchelli (bekend van Batman: Year one) kwam er niet uit, totdat Spiegelman hem koppelde aan zijn oud-leerling Paul Karasik die Austers boek omwerkte tot scenario. Het resultaat was overweldigend. Karasik en Mazzucchelli slaagden erin een ingewikkelde ideeënroman om te zetten in een beeldverhaal zonder dat het louter tekst met plaatjes werd. Het was niet zozeer een verstripping als wel een heel nieuwe versie van Broze stad, waarin de auteurs door middel van beeldtaal echt iets toevoegden aan het origineel. De paginaopmaak was revolutionair. Een onbetwist hoogtepunt in het genre.
Twintig jaar later heeft Karasik ook de twee andere boeken die de trilogie vormen herwerkt tot beeldverhaal, maar dan wel op een heel andere manier. In Ghosts werkte hij samen met Lorenzo Mattotti. Alleen al dat is een reden om dit boek aan te schaffen, want zo vaak verschijnt er geen werk meer van de Italiaanse grootmeester (voor wie de naam Mattotti niets zegt: je stripwinkel heeft misschien nog Garlandia in de kast staan, en anders kun je op zoek naar albums als Vuren of De man aan het raam). In tegenstelling tot City of glass heeft Karasik voor de bewerking van Ghosts gekozen voor een meer traditionele verstripping: plaatjes zo veel mogelijk gescheiden van de tekst uit de roman. Plaatjes die – laat dat maar aan Mattotti over – wel in staat zijn je als lezer de tekening in te zuigen en zo een extra dimensie toevoegen aan de tekst. Omdat Ghosts van alle drie de romans de kortste en inhoudelijk ook het minst gelaagd is, werkt deze aanpak prima.
Maar in The locked room vertilt Karasik zichzelf. Hierin probeert hij weer een andere vorm uit, die een beetje tussen de volledig eigen bewerking van City of Glass en de traditionele verstripping van Ghosts in zit. Het verhaal wordt voor een groot deel omgezet in traditionele stripplaatjes met tekst, en slechts af en toe wordt geëxperimenteerd met de paginaopmaak. Die aanpak werkt van alle drie de bewerkingen het minst goed.
Maar wat The locked room vooral tot een mislukte bewerking maakt, is de keuze van Karasik om niet samen te werken met een andere tekenaar maar de tekenpen zélf ter hand te nemen. En Karasik is een heel, heel beperkt tekenaar. Een goede striptekenaar weet de lezer mee te voeren in zijn wereld. Karasik nodigt niet uit tot lezen. De pagina’s zijn ronduit lelijk en scheppen juist afstand tussen de lezer en het album. Doodzonde.
Los van de mislukte versie van The locked room is deze verder prachtig uitgegeven beeldromanversie van The New York trilogy een aanwinst voor elke boekenplank. De Nederlandse vertaling van City of glass is immers al een tijd alleen nog tweedehands verkrijgbaar en Mattotti, ja Mattotti blijft toch een beetje god…
Paul Karasik, David Mazzucchelli en Lorenzo Mattotti – Paul Auster’s the New York trilogy. Pantheon Books. 400 pagina’s. hardcover. $ 35,00
